استقبال كردند ؛ زيرا از امويان جور زياد تحمل كرده بودند . » « 1 » بطور كلى ، خلفاى عباسى ، مخصوصا از عهد هارون به بعد ، به هيچ‌وجه ، مراعات عدل و انصاف را نمىكردند ؛ مثلا در اواسط قرن چهارم ، ماليات فارس چنين بود : « جو و گندم هر جريبى 190 درهم ؛ بوستان كارى 5 / 237 درهم ؛ پنبه 256 درهم و چهار دانگ ؛ و تاك 142 درهم . » « 2 » بطور كلى ، ماليات در زمان عباسيان بسيار سنگين بود . ماليات را به زور شمشير ، از ملل تابع مىگرفتند و بدون داشتن نقشهء صحيح اقتصادى و عمرانى ، پولها را حيف و ميل مىكردند . غير از مالياتهايى كه ذكر كرديم ، خلفاى عباسى مالياتهاى متنوعهء ديگر نيز از طبقات مختلف مىگرفتند : 1 . ده يك كشتى : ميزان اين ماليات مشخص نشده ، ولى همينقدر معلوم است كه بازرگانان آن دوره با كشتيهاى بسيار و كالاهاى گرانبها بين ممالك هند و چين و كشورهاى اسلامى آمد و - شد مىكردند . 2 . پنج يك معدنها : در آن دوره معدنها را دو قسمت مىكردند : روىزمينى و زيرزمينى . از معدنهاى روىزمينى ، مانند معدن نمك ، سرمه ، نفت و غيره ، مالياتى نمىگرفتند ولى از معدنهاى زيرزمينى كه بهره‌بردارى مستلزم فعاليت بود ، پنج يك محصول را مىگرفتند . 3 . جزيه و زكات : كه مبلغ آن در صدر اسلام زياد بود ولى بعدا كم شد . 4 . حقوق گمركى داخلى و خارجى : كه از محصولات و مصنوعات و حتى بردگان نيز دريافت مىشد و عايدى آن زياد بود . 5 . مستغلات و عايدات ضرابخانه : مقصود از مستغلات ، كرايهء اماكنى است كه زمين آنها متعلق به دولت بود ؛ مانند : خانه ، بازار ، آسياب و غيره . ابن خردادبه مىگويد : تنها درآمد شهر بغداد ، از اين بابت ، سالى يك ميليون و نيم درهم مىشد ، و مستغلات و عايدى ضرابخانهء سامرا ، به سالى ده ميليون درهم رسيده بود . « 3 » شكست اقتصادى بنى عباس به نظر جرجى زيدان ، در دورهء خلفاى راشدين ، هدف مسلمانان ترويج اسلام و بالا بردن مقام عرب بود ، و چندان در فكر مال - اندوزى نبودند . « در اوايل هجرت ، منابع درآمد منحصر به زكات بود . سپس ، در واقعهء بدر كبرى ، موضوع غنايم نيز بر آن افزوده شد . پيغمبر اكرم ، با عده‌اى از يهود و نصاراى مقيم عربستان ، صلح كرده از آنان جزيه مىگرفت . از آنرو ، هنگام وفات حضرت رسول ، منابع درآمد مسلمانان زكات و غنايم و جزيه بود . بعد از فتح شام و مصر و عراق ، خراج و ده يك زمين و گمرك تجارت نيز اضافه گشت و تا پايان دورهء خلفاى راشدين ، به همين قرار رفتار مىشد . در زمان بنى اميه ، علاوه بر درآمدهاى قانونى فوق ، پاره‌اى مالياتهاى غير قانونى نيز از مردم مىگرفتند ؛ از جمله ماليات ماهى ، ده يك كشتيرانى ، پنج يك از معدنها . به اين ترتيب ، عايدات متنوع و متعدد گشت و تا زمان عباسيان

--> ( 1 ) . همان . ص 106 - 105 ( به اختصار ) . ( 2 ) . همان . ص 109 . ( 3 ) . همان . ص 114 - 110 .